ثبت ملی باغ گیاه‌شناسی زاگرس خرم‌آباد؛ پیروزی یک‌ساله برای صیانت از گنجینه سبز زاگرس
از حفاظت ذخایر ژنتیکی تا توسعه گردشگری پایدار؛ باغ گیاه‌شناسی زاگرس در مسیر تثبیت جایگاه ملی و تقویت پشتوانه‌های حفاظتی و علمی
به گزارش روابط عمومی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی لرستان، این دستاورد در پی تلاش‌های مستمر یک‌ساله محمد مهرنیا، عضو هیئت علمی و رئیس باغ گیاه‌شناسی زاگرس خرم‌آباد، و با پیگیری فرایند کارشناسی، تدوین و ارائه مستندات تخصصی، معرفی گونه‌های ارزشمند مستقر در باغ، تهیه و ارائه نقشه کلکسیون‌های تخصصی و همچنین بازدیدهای مسئولان میراث فرهنگی از این مجموعه محقق شد؛ فرایندی که در نهایت به شناسایی و ثبت ملی ارزش‌های طبیعی و علمی این باغ انجامید.
گامی راهبردی برای حفاظت از سرمایه‌های طبیعی زاگرس
باغ گیاه‌شناسی زاگرس خرم‌آباد با وسعت ۱۲ هکتار و در حاشیه غربی دریاچه کیو، با هدف حفاظت از ذخایر ژنتیکی گیاهان منطقه زاگرس، نگهداری و معرفی گونه‌های ارزشمند بومی و فراهم‌کردن بستری برای فعالیت‌های علمی و پژوهشی ایجاد شده است.
این مجموعه به‌واسطه برخورداری از کلکسیون‌های تخصصی گیاهی، ظرفیت مهمی برای حفاظت از تنوع زیستی، مطالعه سازگاری گونه‌ها و پشتیبانی از برنامه‌های احیای پوشش گیاهی منطقه به شمار می‌رود.
ثبت ملی این باغ را می‌توان گامی مؤثر در مسیر به‌رسمیت‌شناختن ارزش‌های طبیعی آن و تقویت توجه دستگاه‌های مسئول به ضرورت صیانت از این سرمایه ارزشمند دانست؛ اقدامی که در صورت پیگیری و اجرای سازوکارهای قانونی مرتبط، می‌تواند پشتوانه‌ای مهم برای حفاظت بلندمدت از مجموعه و پیشگیری از مداخلات ناسازگار با ماهیت آن باشد.
تقویت پشتوانه‌های قانونی و حفاظتی
یکی از مهم‌ترین دستاوردهای ثبت آثار طبیعی، فراهم‌شدن زمینه بهره‌گیری از سازوکارهای قانونی حفاظت از اثر و توجه بیشتر به ارزش‌های آن در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با محدوده و حریم است. بر این اساس، پیگیری ضوابط حفاظتی مرتبط با باغ گیاه‌شناسی زاگرس می‌تواند به صیانت بهتر از عرصه مجموعه، جلوگیری از اقدامات مخرب و افزایش هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول در اجرای طرح‌های عمرانی و توسعه‌ای کمک کند.
البته میزان و دامنه محدودیت‌های قانونی، نحوه تعیین حریم و الزامات مربوط به صدور مجوزها، تابع ضوابط مصوب و ابلاغی مراجع ذی‌صلاح خواهد بود. ازاین‌رو، بهره‌گیری مؤثر از ظرفیت ثبت ملی مستلزم تداوم هماهنگی‌های بین‌دستگاهی و توجه به الزامات حفاظتی این مجموعه در برنامه‌ریزی‌های آتی است.
پشتوانه‌ای برای توسعه پژوهش‌های گیاه‌شناسی و حفاظت از تنوع زیستی
اهمیت باغ گیاه‌شناسی زاگرس تنها به ارزش‌های طبیعی آن محدود نمی‌شود؛ این مجموعه از منظر علمی و تحقیقاتی نیز ظرفیت قابل‌توجهی برای حفاظت خارج از رویشگاه گونه‌های گیاهی، بررسی ویژگی‌های زیستی و سازگاری گیاهان و توسعه مطالعات مرتبط با منابع ژنتیکی زاگرس دارد.
ثبت ملی باغ می‌تواند زمینه معرفی گسترده‌تر توانمندی‌های علمی آن، تقویت تعامل با دانشگاه‌ها و مؤسسات تحقیقاتی و جلب توجه بیشتر به ضرورت تأمین زیرساخت‌ها و منابع موردنیاز برای حفاظت و پژوهش را فراهم کند.
همچنین، استمرار مستندسازی علمی گونه‌ها، تکمیل اطلاعات کلکسیون‌های تخصصی و توسعه طرح‌های پژوهشی، می‌تواند نقش این مجموعه را در پشتیبانی از برنامه‌های حفاظت از گونه‌های ارزشمند و در معرض تهدید پررنگ‌تر سازد.
در شرایطی که تغییرات اقلیمی، خشکسالی‌های متوالی و فشارهای انسانی، تنوع زیستی زاگرس را با چالش‌های متعددی مواجه کرده است، تقویت مراکز تخصصی نگهداری و مطالعه گونه‌های گیاهی، اقدامی ضروری برای حفظ سرمایه‌های زیستی و انتقال این میراث طبیعی به نسل‌های آینده محسوب می‌شود.
فرصتی تازه برای معرفی ظرفیت‌های گردشگری لرستان
قرارگرفتن باغ گیاه‌شناسی زاگرس در فهرست آثار طبیعی ملی، فرصت تازه‌ای برای معرفی این مجموعه در سطح کشور و تقویت پیوند میان حفاظت از طبیعت، آموزش عمومی و گردشگری مسئولانه فراهم می‌کند.
باغ گیاه‌شناسی زاگرس با برخورداری از مجموعه‌های متنوع گیاهی و موقعیت مکانی خود در خرم‌آباد، ظرفیت تبدیل‌شدن به یکی از مقصدهای مهم گردشگری علمی، آموزشی و طبیعت‌محور استان را دارد.
برنامه‌ریزی برای معرفی گونه‌های گیاهی، طراحی مسیرهای بازدید آموزشی، توسعه برنامه‌های آشنایی با تنوع زیستی و افزایش مشارکت مدارس، دانشگاه‌ها و گروه‌های علاقه‌مند به محیط‌زیست می‌تواند به ارتقای جایگاه این مجموعه در میان جاذبه‌های طبیعی لرستان کمک کند.
از سوی دیگر، توسعه هدفمند گردشگری با رعایت ظرفیت اکولوژیک باغ، ضمن افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت حفاظت از گونه‌های بومی، می‌تواند زمینه‌ساز ایجاد فرصت‌های اقتصادی مکمل، تقویت فعالیت‌های فرهنگی و افزایش مشارکت جامعه محلی در صیانت از منابع طبیعی باشد.
تلاش تخصصی و مستندسازی؛ محور تحقق ثبت ملی
فرایند ثبت ملی باغ گیاه‌شناسی زاگرس خرم‌آباد، حاصل مجموعه‌ای از اقدامات کارشناسی و پیگیری‌های مستمر در طول یک سال بود. در این مسیر، محمد مهرنیا، عضو هیئت علمی و رئیس باغ گیاه‌شناسی زاگرس، با تمرکز بر آماده‌سازی و ارائه مستندات موردنیاز، نقش مؤثری در پیشبرد پرونده ثبت این مجموعه ایفا کرد.
ارائه فهرست گونه‌های ارزشمند مستقر در باغ، تدوین و ارائه نقشه کلکسیون‌های تخصصی، تشریح ظرفیت‌های علمی و طبیعی مجموعه و فراهم‌شدن زمینه بازدید مسئولان میراث فرهنگی، از جمله اقدامات انجام‌شده برای معرفی ارزش‌های باغ و پشتیبانی کارشناسی از فرایند ثبت ملی بود.
این اقدامات نشان می‌دهد که شناسایی و ثبت میراث طبیعی، افزون بر برخورداری از ارزش‌های ذاتی یک اثر، نیازمند مستندسازی دقیق، پیگیری اداری، ارائه شواهد کارشناسی و تعامل مستمر با نهادهای مسئول است؛ فرایندی که در این مورد، به ثبت ملی یکی از ظرفیت‌های ارزشمند طبیعی و علمی لرستان منتهی شد.
ثبت ملی؛ آغاز مسیری تازه برای حفاظت و توسعه
ثبت ملی باغ گیاه‌شناسی زاگرس خرم‌آباد را باید نقطه عطفی در مسیر معرفی و صیانت از این مجموعه دانست؛ دستاوردی که ارزش آن زمانی به‌طور کامل محقق خواهد شد که با برنامه‌ریزی منسجم، تقویت زیرساخت‌های حفاظتی و پژوهشی، تأمین منابع موردنیاز و توسعه همکاری‌های بین‌دستگاهی همراه شود.
صیانت از ذخایر ژنتیکی، تکمیل کلکسیون‌های تخصصی، توسعه پژوهش‌های گیاه‌شناسی، معرفی علمی گونه‌های بومی و بهره‌گیری مسئولانه از ظرفیت‌های گردشگری، از جمله محورهایی است که می‌تواند آینده این باغ را به‌عنوان سرمایه‌ای ماندگار برای لرستان و کشور ترسیم کند.
اکنون با ثبت ملی باغ گیاه‌شناسی زاگرس، فرصت تازه‌ای برای تثبیت جایگاه این مجموعه در عرصه حفاظت از تنوع زیستی کشور فراهم شده است؛ فرصتی که ضرورت دارد با حمایت مؤثر دستگاه‌های مسئول و تداوم تلاش‌های علمی و مدیریتی، به حفاظت پایدار از گنجینه سبز زاگرس و بهره‌مندی نسل‌های آینده از ارزش‌های طبیعی، علمی و آموزشی آن منجر شود.
