انتشار مقاله علمی ـ پژوهشی محققان مرکز سمنان درباره دانش بومی مدیریت آب در مناطق خشک

        به گزارش روابط عمومی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان سمنان، این مقاله با مشارکت ابراهیم یوسفی مبرهن و حبیب کریمی‌پور پژوهشگران بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری و معصومه پازکی پژوهشگر گروه اقتصادی اجتماعی مرکز تهیه شده است. این پژوهش با تمرکز بر یکی از مسائل مهم مناطق خشک و نیمه‌خشک، یعنی چگونگی مدیریت و توزیع منابع محدود آب، انجام شده است.

این مطالعه با بررسی نظام سنتی توزیع آب در شهرستان سمنان، نشان می‌دهد که مدیریت آب در این منطقه بر مجموعه‌ای از دانش و تجربه انباشته‌شده، قواعد عرفی، نوبت‌بندی و زمان‌بندی توزیع آب، حقوق مشخص بهره‌برداران و سازوکارهای نظارت و مشارکت اجتماعی استوار بوده است. استمرار این نظام طی نسل‌های متوالی، بیانگر سازگاری جامعه محلی با محدودیت‌های اقلیمی و تلاش برای ایجاد تعادل میان منابع و مصارف آب بوده است.

یافته‌های پژوهش همچنین نشان می‌دهد که مشارکت بهره‌برداران در پایش، نگهداری و تصمیم‌گیری و وجود سازوکارهای اجتماعی برای مدیریت و حل تعارض، از عوامل مؤثر در کاهش اتلاف آب و جلوگیری از بهره‌برداری بیش از ظرفیت منابع بوده است. به اعتقاد پژوهشگران، تجربه این نظام بومی می‌تواند در شرایط افزایش فشارهای ناشی از تغییرات اقلیمی، رشد جمعیت و کمبود آب، برای طراحی رویکردهای پایدار، سازگار و مشارکت‌محور در مدیریت منابع آب مورد توجه قرار گیرد.

از دیگر نتایج این پژوهش، شناسایی پنج سازوکار کلیدی پایداری در نظام مورد مطالعه شامل عدالت در توزیع، کاهش اتلاف، انعطاف نهادی، پیوند کارکرد با منظر فرهنگی و حکمرانی سازگار با کم‌آبی است. بر اساس جمع‌بندی پژوهشگران، این مؤلفه‌ها در کنار یکدیگر، نظام مورد مطالعه را به نمونه‌ای از حکمرانی تطبیقی منابع آب مبتنی بر دانش بومی تبدیل کرده‌اند که قابلیت الهام‌بخشی برای بررسی و طراحی رویکردهای نوین مدیریت آب در مناطق خشک و نیمه‌خشک را دارد.

این مطالعه همچنین بر این نکته تأکید دارد که دانش بومی، در صورت تضعیف زیرساخت‌ها، کاهش انتقال دانش میان نسل‌ها و نبود تعامل مناسب با ساختارهای رسمی، با چالش‌های جدی برای تداوم مواجه خواهد شد. از این منظر، مستندسازی، تحلیل علمی و انتقال دانش بومی و ایجاد پیوند میان تجربه‌های محلی و نظام‌های نوین مدیریت منابع آب می‌تواند در حفظ و بهره‌گیری از این ظرفیت دانشی اهمیت داشته باشد.

پژوهش در مسیر حفاظت از منابع پایه

این مقاله نمونه‌ای از پژوهش‌های انجام‌شده در مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان سمنان در حوزه حفاظت آب و خاک و مدیریت پایدار منابع طبیعی است؛ حوزه‌ای که در شرایط اقلیمی خشک و نیمه‌خشک استان، نقش مهمی در حفظ منابع پایه تولید و افزایش تاب‌آوری سرزمین دارد.

رویکرد این پژوهش نشان می‌دهد که حفاظت از منابع آب و خاک صرفاً به اقدامات فنی و سازه‌ای محدود نمی‌شود و شناخت تجربه‌های بومی، بررسی سازوکارهای اجتماعی مدیریت منابع و بهره‌گیری از ظرفیت دانش محلی در کنار دانش علمی نیز می‌تواند بخشی از راهکارهای مدیریت پایدار سرزمین باشد.

مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان سمنان، با تکیه بر ظرفیت پژوهشگران و کارشناسان خود، توسعه مطالعات علمی در زمینه حفاظت آب و خاک، آبخیزداری، مدیریت منابع طبیعی و سازگاری با شرایط اقلیمی را دنبال می‌کند؛ مطالعاتی که می‌تواند به تولید دانش کاربردی و فراهم‌سازی پشتوانه علمی برای مدیریت پایدار منابع و حفاظت از سرمایه‌های پایه سرزمین کمک کند.

دریافت و مشاهده مقاله

کانال اطلاع‌رسانی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان سمنان