پدیده‌های طبیعی و تخریب‌های انسانی، کابوس مراتع بوشهر

به گزارش روابط عمومی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان بوشهر،به نقل از خبرگزاری ایرنا از مجموع مساحت استان بوشهر، یک میلیون و ۱۸۹ هزار هکتار مرتع است که ۵۲ درصد از مساحت کل این استان را تشکیل می‌دهد، از این مقدار، ۹۳ هزار هکتار در زمره مراتع درجه یک و ۹۴۹ هزار هکتار نیز مراتع درجه سه هستند که کل علوفه تولیدی از مراتع در سال‌های ترسالی و با بارندگی معمول، ۶۵ هزار تن و از هر هکتار به صورت میانگین کمتر از ۵۰ کیلوگرم علوفه خشک است.

عناصر آب، خاک و گیاه به عنوان بستر تولید و محور توسعه پایدار و پیشرفت در همه جوامع بشری مورد توجه است و اهمیت و ارزش‌های اقتصادی و زیست‌محیطی مراتع از جمله تولید اکسیژن، ترسیب کربن، تولید علوفه ارگانیک و توسعه گردشگری است و بر همین اساس حفظ و نگهداری آن وظیفه آحاد مردم است زیرا ما باید به عنوان همیار طبیعت باکمک به مسئولان درحفظ و صیانت از اراضی، جنگل‌ها و مراتع سهم و نقش خودمان را ایفا کنیم.

اهمیت مراتع در اقتصاد

یکی از پژوهشگران مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی بوشهرگفت: مراتع نقش مهمی در جلوگیری از تغییرات اقلیمی، تضمین امنیت زیستی و غذایی، پشتیبانی معیشت خانوارهای عشایری و روستایی، زیستگاه حیات‌وحش، تولید سالانه میلیون‌ها تُن علوفه و تأمین بیش از ۴۰ درصد گوشت و فرآورده‌های دامی کشور دارند، همچنین مراتع از منابع تولید عسل، گیاهان دارویی و صنعتی، مواد اولیه صنایع‌دستی همچون فرش دستباف و توسعه اکوتوریسم محسوب می‌شوند.

پرویز غلامی افزود: به همین دلیل سال ۲۰۲۶ میلادی از سوی مجمع عمومی سازمان ملل متحد به عنوان «سال بین‌المللی مراتع و عشایر» نامگذاری شده است؛ نامگذاری‌ای که هم‌زمان با «دهه بین‌المللی احیای اکوسیستم‌ها» با هدف افزایش آگاهی عمومی و جلب توجه دولت‌ها به نقش حیاتی مراتع در توسعه پایدار صورت گرفته است.

وی افزود: استان بوشهر دارای یک‌میلیون و ۱۸۹ هزار هکتار مرتع است و با وجود شرایط اقلیمی چالش‌برانگیز، حدود ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار واحد دامی نیز از این مراتع بهره‌برداری می‌کنند که از ارزشمندترین مراتع قشلاقی جنوب کشور به شمار می‌روند.

این پژوهشگر ادامه داد: بخش بزرگی از ارزش مراتع در کارکردهای نامرئی و غیربازاری آنهاست؛ کارکردهایی از جمله نفوذپذیری آب در خاک، جلوگیری از سیل و فرسایش، مهار گرد و غبار، تولید اکسیژن و ترسیب کربن. ارزش این خدمات حدود ۷۵ درصد ثروت واقعی مراتع را تشکیل می‌دهد.

وی گفت: حفاظت از این میراث سبز، مأموریتی ملی است و باور داریم که حفاظت از مراتع، حفاظت از آینده ایران است و بانتوجه به اینکه سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور با مأموریت حفظ، اصلاح، احیا، توسعه و بهره‌برداری از مراتع فعالیت می‌کند و مشارکت مردم در این مسیر نقشی تعیین‌کننده دارد.

این پژوهشگر افزود: مراتع کلید مقابله با بیابان‌زایی، سازگاری با تغییرات اقلیمی و تضمین پایداری سرزمین برای نسل‌های آینده هستند و پایه‌هایی مستحکمی برای امنیت زیستی و غذایی، اقتصاد درون‌زا و تاب‌آوری ملی محسوب می‌شوند.

فرسایش خندقی خاک بوشهر و پیامدها

هرچند تاکنون فرونشست دشت به دلیل کاهش سطح آب سفره‌های زیرزمینی در استان بوشهر گزارش نشده‌، اما فرسایش خندقی خاک در این استان وجود دارد، طوریکه با توجه به جنس و ساختمان خاک در شهرستان دیلم، گناوه ، آبدان و بخشی از مناطق دشت بوشکان فرسایش خندقی مشاهده شده که عوامل مختلفی مانند پوشش گیاهی، دستکاری انسانی، چرای دام، معدن کاوی، جاده سازی، استفاده بیش از حد از اراضی کشاورزی، نبود مدیریت شخم و بارندگی هایی شدید در این موضوع دخیل هستند.

پژوهشگر دیگر مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی بوشهر گفت: چرای بی‌رویه موجب کاهش توان بازسازی طبیعی مرتع، افت تراکم گونه‌های بومی و در نهایت برهنه شدن سطح خاک می‌شود و تغییر کاربری اراضی، توسعه‌های غیراصولی، برداشت‌های غیرمجاز، ترددهای خارج‌ازمسیر، انباشت پسماند و سایر مداخلات انسانی نیز شرایط شکننده این زیست‌بوم را بیش‌ازپیش بحرانی کرده‌است.

سجاد ابتکار افزود: نتیجه چنین روندی، کاهش تدریجی کیفیت مرتع، افت کارکردهای اکولوژیکی و افزایش احتمال بروز خسارت‌های اقتصادی و زیست‌محیطی در بلندمدت خواهد بود.

راهکارهای مؤثر در کنترل و کاهش گسترش خندق‌ها

پژوهشگر مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی بوشهر با اشاره به راهکارهای مدیریتی این عرصه‌ها گفت: واپایش و تنظیم چرای دام بر اساس ظرفیت برد مرتع، شناسایی و اولویت‌بندی عرصه‌های حساس و آسیب‌پذیر، احیای پوشش گیاهی بومی با استفاده از گونه‌های سازگار با شرایط اقلیمی منطقه، جلوگیری از تخریب فیزیکی حریم مرتع و پایش مستمر وضعیت پوشش گیاهی و فرسایش خاک از جمله مهم‌ترین اقدامات در این زمینه است.

وی افزود: تدوین برنامه‌های منطقه‌ای مبتنی بر داده‌های میدانی و مطالعات اکولوژیک نیز می‌تواند در تصمیم‌گیری دقیق‌تر و اثربخش‌تر نقش مهمی ایفا کند و در کنار اقدامات فنی و اجرایی، جلب مشارکت بهره‌برداران محلی و هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی از ارکان اساسی موفقیت در مدیریت پایدار این عرصه‌ها به شمار می‌رود.

ابتکار تاکید کرد: بدون همراهی دامداران، جوامع محلی، نهادهای مرتبط با راه و منابع طبیعی و مجموعه‌های اجرایی، دستیابی به حفاظت بلندمدت و اثربخش مراتع دشوار خواهد بود و رویکرد مشارکتی می‌تواند ضمن افزایش حس مسئولیت‌پذیری محلی، به کاهش تعارضات بهره‌برداری، بهبود نظارت میدانی و تسهیل اجرای طرح‌های احیایی کمک کند.

وی ادامه داد: حفظ پوشش گیاهی مرتع، مهم‌ترین عامل در جلوگیری از فرسایش و تخریب خاک است، چرای بی‌رویه و تخریب انسانی، توان بازسازی مرتع را کاهش می‌دهد و پوشش گیاهی را تضعیف می‌کند.

وی بیان کرد: مسیر بوشهر به گناوه و دیلم به دلیل قرارگیری در اقلیم گرم و خشک تا نیمه‌خشک، با محدودیت منابع آبی، بارندگی نامنظم، تبخیر بالا و حساسیت زیاد خاک نسبت به تخریب روبه‌رو است و در چنین شرایطی، مراتع و پوشش گیاهی بومی منطقه نقشی حیاتی در حفظ ساختار خاک و جلوگیری از گسترش کانون‌های فرسایشی ایفا می‌کنند.

ابتکار تصریح کرد: هرگونه تضعیف در این پوشش گیاهی می‌تواند زمینه‌ساز ناپایداری در اراضی حاشیه جاده، افزایش گردوغبار، تشدید فرسایش سطحی و حتی آسیب به تأسیسات و زیرساخت‌های حمل‌ونقل شود، اما این عرصه‌های مرتعی در سال‌های اخیر تحت‌تأثیر مجموعه‌ای از فشارهای انسانی و محیطی با تهدیدهای جدی مواجه شده‌اند که چرای بی‌رویه دام از مهم‌ترین عوامل تخریب پوشش گیاهی در این منطقه است.

عضو هیات علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی بوشهر گفت : پیشروی خندق‌ها تهدیدی جدی برای اراضی کشاورزی است واجرای طرح‌های آبخیزداری راهکار اصلی مهار خندق‌هاست

غلامرضا راهی افزود: دسترسی به اطلاعات دقیق درباره نحوه شکل‌گیری و توسعه خندق‌ها می‌تواند نقش مؤثری در برنامه‌ریزی اصولی، اجرای اقدامات پیشگیرانه و کاهش خسارات وارده به اراضی کشاورزی، منابع طبیعی و زیرساخت‌های منطقه داشته باشد.

راهی تأکید کرد: اجرای عملیات آبخیزداری، مدیریت صحیح روان‌آب‌ها، گسترش و تثبیت پوشش گیاهی و مشارکت بهره‌برداران محلی از جمله راهکارهای مؤثر در کنترل و کاهش گسترش خندق‌ها به شمار می‌رود.

وی ادامه داد: پایش و بررسی اثربخشی فعالیت‌های بیومکانیکی آبخیزداری همانند احداث هلالی آبگیر و کنتورفارو و همچنین رصد برخی آفات در مراتع می‌تواند به ارزیابی اثربخشی روش‌های اجرا شده در ایجاد پوشش گیاهی و علوفه برای دام، کنترل فرسایش، بهبود نفوذ آب و حفظ خاک کمک کرده و همچنین امکان برنامه‌ریزی برای کنترل به‌موقع آفات و جلوگیری از طغیان آنها را فراهم آورد.

راهی اظهار داشت : نتایج این پایش‌ها در نهایت به حفاظت از منابع طبیعی ارزشمند مراتع و حفظ تنوع زیستی منطقه کمک خواهد کرد.