مدیریت هوشمند منابع آب تنها راه عبور از بحران

     به گزارش روابط عمومی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان سمنان، کاهش بی‌سابقه بارندگی، افت مستمر سطح آب‌های زیرزمینی و تغییر الگوی بارش، استان سمنان را در شرایطی حساس قرار داده است؛ شرایطی که آینده توسعه کشاورزی و منابع طبیعی استان را به مدیریت علمی و هوشمند منابع آب گره زده است. معاون پژوهش و فناوری مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان سمنان در گفت‌وگو با خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) با تشریح ابعاد این چالش، بر ضرورت بهره‌گیری از ظرفیت‌های بومی و پژوهش‌محور برای عبور از بحران کم‌آبی تأکید کرد.

استان سمنان با وسعتی حدود ۹ میلیون و ۷۵۰ هزار هکتار و برخورداری از عرصه‌های گسترده جنگلی، مرتعی و بیابانی، در زمره استان‌های دارای اقلیم خشک و نیمه‌خشک کشور قرار دارد. به گفته داریوش قربانیان، میانگین بارندگی سالانه در جهان حدود ۷۰۰ تا ۷۵۰ میلی‌متر و در ایران حدود ۲۵۰ میلی‌متر است؛ این شاخص در استان سمنان تا پایان دهه ۱۳۸۰ بین ۱۳۵ تا ۱۴۰ میلی‌متر بود که در اواخر دهه ۱۳۹۰ به حدود ۱۱۰ میلی‌متر کاهش یافت و در سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ به کمتر از 70 میلی‌متر رسیده است.

هرچند در نوار شمالی استان و مناطقی مانند کالپوش میامی بارندگی سالانه به ۴۰۰ تا ۴۵۰ میلی‌متر می‌رسد، اما بخش وسیعی از استان میانگین بارشی کمتر از ۱۰۰ میلی‌متر دارد؛ موضوعی که بیانگر شکنندگی شدید منابع آبی و ضرورت بازنگری در الگوی توسعه است.

معاون پژوهش و فناوری مرکز با اشاره به تغییر الگوی بارش در سال‌های اخیر تصریح کرد: یکی از چالش‌های جدی، کاهش بارش برف در ارتفاعات بالای ۲ هزار متر است؛ در حالی که برف نقش اساسی در تغذیه تدریجی چشمه‌ها و سفره‌های زیرزمینی داشت. در مقابل، افزایش بارش‌های رگباری و وقوع سیلاب‌ها، اگرچه در نگاه نخست تهدید تلقی می‌شود، اما در صورت مدیریت صحیح می‌تواند به فرصتی برای تغذیه آبخوان‌ها تبدیل شود.

وی با بیان اینکه سیلاب تنها یک بلای طبیعی نیست، افزود: اجرای طرح‌های تحقیقاتی پخش سیلاب در ایستگاه‌های قوشه دامغان و نمکزار بیرجند نتایج مثبتی در کاهش افت سطح آب زیرزمینی به همراه داشته و نشان می‌دهد استفاده هدفمند از روان‌آب‌ها می‌تواند بخشی از فشار وارد بر منابع زیرزمینی را جبران کند.

قربانیان با اشاره به وضعیت آب‌های زیرزمینی استان خاطرنشان کرد: میانگین افت سالانه سطح آب در دشت‌های استان حدود 70 سانتی متر گزارش شده است. همچنین تأمین حدود ۷۵ درصد آب مورد نیاز استان از منابع زیرزمینی، کسری مخزن سالانه حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب و بروز مناطق بحرانی فرونشست، زنگ خطری جدی برای آینده استان به شمار می‌رود.

وی در پاسخ به این پرسش که آیا در چنین شرایطی باید فعالیت‌های کشاورزی محدود یا متوقف شود، تأکید کرد: راهکار، تعطیلی نیست بلکه مدیریت هوشمندانه است. توسعه سامانه‌های آبیاری نوین، بهینه‌سازی مصرف آب، اصلاح الگوی کشت، استفاده از گونه‌های مقاوم به خشکی و حرکت به سمت فعالیت‌های کم‌آب‌بر باید در اولویت برنامه‌ریزی‌ها قرار گیرد.

معاون پژوهش و فناوری مرکز همچنین توسعه گونه‌های گیاهی شورپسند را راهبردی مؤثر در شرایط کم‌آبی دانست و اظهار کرد: این گونه‌ها علاوه بر تولید علوفه، در تثبیت خاک، کاهش فرسایش و بیابان‌زدایی نقش مهمی دارند و می‌توانند همزمان به حفظ منابع طبیعی و پشتیبانی از بخش دام کمک کنند.

وی پرورش شتر را نیز یکی از گزینه‌های سازگار با اقلیم خشک استان برشمرد و افزود: شتر به دلیل مقاومت بالا در برابر کم‌آبی، تنش‌های محیطی و شرایط سخت اقلیمی، می‌تواند به عنوان دام راهبردی در مدیریت خشکسالی مورد توجه قرار گیرد.

قربانیان در پایان تأکید کرد: مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان سمنان با رویکردی علمی و مبتنی بر پژوهش‌های کاربردی در حوزه منابع طبیعی، آبخیزداری، مرتع، جنگل و علوم دامی، در تلاش است با بهره‌گیری از ظرفیت‌های بومی استان، آثار تنش‌های اقلیمی را مدیریت و مسیر پایداری تولید و حفاظت از منابع طبیعی را هموار سازد.

بی‌تردید آینده سمنان در گرو تصمیم‌های علمی امروز است؛ تصمیم‌هایی که با اتکا به دانش، مدیریت هوشمند و مشارکت بهره‌برداران می‌تواند مسیر توسعه پایدار استان را در شرایط کم‌آبی تضمین کند.