معاونت پژوهشی
معاونت پژوهشی ستون فقرات تخصصی و هسته تصمیم‌گیری علمی انستیتو است. دریای خزر زیستگاه باارزش‌ترین فسیل‌های زنده جهان یعنی ماهیان خاویاری است، اما فشار صید بی‌رویه، آلودگی‌ها و تخریب رودخانه‌های زادآوری، این ذخایر باستانی را در لبه پرتگاه انقراض قرار داده است.
در چنین بستری، معاونت پژوهشی نه یک مرکز صرفاً دانشگاهی، بلکه یک «اتاق بحران و بازوی راهبردی حاکمیت» در حوزه شیلات است. رسالت بنیادین این معاونت بر سه اصل استوار است:
- نجات ژرم‌پلاسم و احیای ذخایر طبیعی از طریق دستیابی به بیوتکنیک‌های پیچیده تکثیر؛
- پشتیبانی علمی از صنعت نوپای مزارع پرورشی در سراسر کشور جهت تولید پایدار گوشت و خاویار؛
- صیانت از برند و استانداردهای جهانی خاویار ایران در مجامع بین‌المللی مانند کنوانسیون سایتیس (CITES).
این معاونت حلقه اتصال میان دانش بنیادین زیست‌شناسی دریا و اقدامات عملیاتی میدانی است؛ به گونه‌ای که هر دستاورد بزرگ میدانی—نظیر استحصال موفق گامت و تکثیر مصنوعی گونه بسیار کمیاب ماهی شیپ—حاصل همگرایی زنجیره‌ای از تخصص‌های این معاونت است.
اهداف و وظایف راهبردی (موردی)
- دستیابی و بومی‌سازی بیوتکنیک‌های تکثیر: تدوین پروتکل‌های رسیدگی جنسی، القای هورمونی و تکثیر مصنوعی گونه‌های در معرض خطر خزر (به‌ویژه فیل‌ماهی، شیپ، چالباش و ازون‌برون).
- پایش، ارزیابی و مدیریت ذخایر: تعیین وضعیت توده‌زیستی (بیوماس)، مهاجرت و برآورد سهمیه‌های رهاسازی و بازسازی ذخایر در حوزه خزر جنوبی.
- شناسنامه‌دار کردن و حفاظت از تنوع ژنتیکی: جلوگیری از هم‌خونی (Inbreeding) در گله‌های مولدین دولتی و خصوصی، انگشت‌نگاری DNA و توسعه بانک ژن زنده و انجماد اسپرم.
- امنیت زیستی و ارتقای سلامت آبزیان: شناسایی پاتوژن‌ها، تدوین استانداردهای بهداشتی مزارع، کاهش تلفات پرورشی و پژوهش روی محرک‌های ایمنی زیستی.
- تغذیه بهینه و مدیریت فیزیولوژی: تعیین احتیاجات غذایی در مراحل مختلف زیستی (لارو تا مولد) و بررسی سازگاری اسمزی بچه‌ماهیان پیش از رهاسازی به دریا.
- توسعه زنجیره ارزش و فناوری فرآوری: ارتقای روش‌های عمل‌آوری خاویار، بهره‌گیری از ضایعات شیلاتی برای تولید محصولات با ارزش افزوده و نظارت کیفی بر اساس کدهای بهداشتی بین‌المللی.
بخش‌ها و بازوهای عملیاتی تخصصی (موردی)
این معاونت برای تحقق مأموریت‌های خود از ۶ بخش تحقیقاتی اصلی و چندین واحد ستادی مکمل بهره می‌برد:
- بخش تکثیر و پرورش: کانون مطالعات رفتاری، تغذیه لارو و بهینه‌سازی فرآیندهای تکثیر در کارگاه‌ها و استخرها.
- بخش ژنتیک و اصلاح نژاد: کانون تخصصی بیولوژی مولکولی، بانک ژن و اصلاح نژاد ذخایر خاویاری.
- بخش بوم‌شناسی و ارزیابی ذخایر: متولی گشت‌های تحقیقاتی دریایی، بررسی هیدرولوژی رودخانه‌ها و بوم‌سازگان خزر.
- بخش بهداشت و بیماری‌ها: آزمایشگاه تخصصی ویروس‌شناسی، باکتری‌شناسی، انگل‌شناسی و ایمونولوژی آبزیان.
- بخش فیزیولوژی و بیوشیمی: ارزیابی فاکتورهای سرم خون، اندوکرینولوژی (هورمون‌ها) و پاسخ‌های استرسی ماهی.
- بخش صنایع فرآوری و کیفیت: مرجع فنی استانداردهای فرآوری، ماندگاری و بسته‌بندی خاویار و گوشت.
بخش‌های ستادیِ زیرمجموعه پژوهش
برای آن‌که طرح‌های پژوهشی بخش‌های فوق از ایده تا اجرا به‌درستی پیش بروند، واحدهای ستادیِ درون این معاونت نقش هدایت‌کننده دارند:
- امور پژوهشی و پروژه‌ها:مسئول فرآیند اداری طرح‌ها؛ از فراخوان اولویت‌های پژوهشی، دریافت پروپوزال‌ها، داوری در کمیته‌های علمی تا کنترل پیشرفت فیزیکی و تصویب گزارش‌های نهایی.
- آموزش، ترویج و انتقال یافته‌ها:پل میان محقق و جامعه هدف؛ دانش تولیدشده را در قالب نشریات ترویجی، دستورالعمل‌های فنی، کارگاه‌های توانمندسازی برای پرورش‌دهندگان بخش خصوصی و بازدیدهای ترویجی (مانند «روز مزرعه») منتقل می‌کند.
- آزمایشگاه‌های مرجع و کارگاه‌های تکثیر پایلوت:مدیریت تجهیزات پیشرفته دستگاهی و نگهداری بستر فیزیکی کارگاه‌های انکوباسیون و استخرهای پرورشی که پروژه‌های علمی در آن‌ها به مرحله آزمون عملی درمی‌آیند.