زیست‌فناوری دریایی و فرآوری آبزیان؛ راهبرد توسعه پایدار تولید غذا و ارتقای امنیت غذایی

مرتضوی، افزایش هزینه انرژی و مواد اولیه، تغییرات اقلیمی، توسعه پروتئین‌های جایگزین، نابرابری در دسترسی به فناوری، نگرانی‌های مرتبط با ایمنی محصولات جدید و هدررفت مواد غذایی را از مهم‌ترین چالش‌های صنعت جهانی غذا برشمرد و بر ضرورت توسعه فناوری‌های نوین برای پاسخگویی به این چالش‌ها تأکید کرد.

مرتضوی در ادامه، زیست‌فناوری دریایی را یکی از حوزه‌های دارای ظرفیت اقتصادی و فناورانه بالا دانست و اظهار کرد: زیست‌فناوری دریایی صرفاً به تولید آبزیان محدود نمی‌شود، بلکه حوزه‌هایی مانند تولید واکسن، پروبیوتیک‌ها، استخراج ترکیبات زیست‌فعال، فرآوری محصولات دریایی و تولید بسته‌بندی‌های زیست‌بنیان را نیز دربرمی‌گیرد.

وی افزود: نوآوری در صنعت غذا را می‌توان در سه محور اصلی شامل توسعه فرآوری و محصولات غذایی، ایجاد ارزش افزوده و حرکت به سمت اقتصاد چرخشی و همچنین توسعه زیست‌فناوری دریایی دنبال کرد. ارتقای کیفیت محصولات، افزایش بهره‌وری، توسعه بازار، مدیریت پسماند و رعایت الزامات زیست‌محیطی از جمله موضوعاتی است که باید در این مسیر مورد توجه قرار گیرد.

توسعه محصولات غذایی با ارزش افزوده از منابع آبزی

رئیس مؤسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور با تشریح فعالیت‌های تحقیقاتی این مؤسسه در حوزه فرآوری و زیست‌فناوری دریایی گفت: یکی از محورهای اصلی فعالیت‌های مؤسسه، توسعه و تولید فرآورده‌های غذایی با ارزش افزوده از آبزیان، به‌ویژه گونه‌های با ارزش اقتصادی پایین‌تر و ماهیان ریز است.

وی ادامه داد: در کشور، بخشی از ماهیان ریز به تولید پودر ماهی اختصاص می‌یابند، در حالی که این منابع از ظرفیت پروتئینی و تغذیه‌ای بالایی برخوردارند و می‌توان با توسعه فناوری‌های فرآوری، محصولات غذایی متنوع و اقتصادی از آن‌ها تولید کرد.

مرتضوی با اشاره به فعالیت‌های تحقیقاتی انجام‌شده در زمینه فرآوری ماهیان ریز، تولید سوریمی و فرآورده‌های آن، طراحی و تولید گوشت ماهی، برگر و فیش‌برگر اظهار کرد: بهینه‌سازی فرمولاسیون و ویژگی‌های محصولات و افزایش تنوع فرآورده‌های شیلاتی از جمله اقدامات مؤسسه در راستای ارتقای مصرف سرانه آبزیان و ایجاد ارزش افزوده بوده است. بخشی از این دستاوردها نیز از طریق انتقال دانش فنی به بخش خصوصی به مرحله بهره‌برداری رسیده است.

وی با اشاره به ظرفیت ماهیان کیلکا در شمال کشور و ماهیان ساردین و موتو در جنوب کشور افزود: این گونه‌ها از ارزش پروتئینی و تغذیه‌ای مناسبی برخوردارند و استفاده بهینه از آن‌ها می‌تواند زمینه تولید محصولات غذایی مغذی و مقرون‌به‌صرفه را برای مصرف‌کنندگان فراهم کند.

تبدیل ضایعات شیلاتی به محصولات با ارزش اقتصادی

مرتضوی، بهره‌برداری از ضایعات و محصولات جانبی صنایع شیلاتی را از دیگر محورهای فعالیت مؤسسه عنوان کرد و گفت: در برخی فرآیندهای صنعتی، بخش قابل توجهی از مواد اولیه به ضایعات تبدیل می‌شود؛ از این رو، بازیابی ترکیبات ارزشمند و تبدیل این مواد به محصولات قابل استفاده، علاوه بر کاهش هدررفت منابع، می‌تواند ارزش اقتصادی قابل توجهی ایجاد کند.

وی افزود: تولید کودهای آلی و زیستی از ضایعات شیلاتی، استخراج آنزیم پپسین از ضایعات تن‌ماهیان، بازیابی پروتئین‌ها، چربی‌ها و مواد معدنی و تولید کودهای آمینواسیدی از ضایعات صیادی از جمله اقدامات تحقیقاتی انجام‌شده در این حوزه است. همچنین بخشی از ظرفیت‌های این حوزه در تولید محصولات آرایشی و بهداشتی مورد استفاده قرار گرفته است.

استخراج ترکیبات زیست‌فعال و توسعه پروبیوتیک‌های بومی

رئیس مؤسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور با اشاره به ظرفیت منابع دریایی در تولید ترکیبات زیست‌فعال اظهار کرد: استخراج ترکیبات ارزشمند از جلبک‌ها، از جمله آلژینات، آگار و کاراگینان، از دیگر زمینه‌های فعالیت مراکز تحقیقاتی مؤسسه در شمال و جنوب کشور است. این ترکیبات می‌توانند در بهبود فرمولاسیون، کیفیت و ارزش تغذیه‌ای محصولات غذایی کاربرد داشته باشند.

وی همچنین توسعه پروبیوتیک‌های بومی را از اولویت‌های تحقیقاتی مؤسسه دانست و گفت: با توجه به وابستگی کشور به واردات برخی از این محصولات، تولید پروبیوتیک‌های بومی با کاربردهای چندگانه در دستور کار قرار گرفته است.

مرتضوی توضیح داد: این ترکیبات می‌توانند در کنترل باکتری‌های بیماری‌زا، پیشگیری از بیماری‌های روده‌ای، بهبود کیفیت آب، تقویت سیستم ایمنی و افزایش رشد آبزیان مؤثر باشند. در این زمینه، کنسرسیوم‌هایی از پروبیوتیک‌های بومی تولید شده و دانش فنی آن‌ها به بخش خصوصی انتقال یافته است که زمینه را برای آغاز تولید تجاری فراهم می‌کند.